به گزارش ‘صدای صادرات‘ از خبرگزاری ایرنا، در جزیرهای که بخشی از روستاهای آن علیرغم تداوم تلاش های دولت و سازمان منطقه آزاد قشم، هنوز آب آشامیدنی را با فاصله زمانی چند ۱۰ روزه دریافت میکنند، برکههای باران میتوانند بار دیگر به بخشی از راهحل تبدیل شوند.
بر اساس آمارهای موجود، حدود ۱۱۰ هزار نفر از جمعیت جزیره در پنج شهر و ۵۵ روستا زیر پوشش شرکت آب و فاضلاب هرمزگان قرار دارند و به طور میانگین هر ۶۰ تا ۹۰ روز به آب لولهکشی دسترسی پیدا میکنند.
محدودیت دسترسی به آب در بخشهایی از قشم
آب همچنان یکی از مهمترین چالشهای توسعه در جزیره قشم است؛ جزیرهای با میزبانی بزرگترین تأسیسات آبشیرینکن جنوب کشور، هنوز همه ساکنان آن از شرایط یکسانی در دسترسی به آب آشامیدنی برخوردار نیستند.
در محدوده خدمات شرکت آب، برق و تأسیسات سازمان منطقه آزاد قشم، شهر قشم با حدود ۵۵ هزار نفر جمعیت و ۶ روستای تولا، دفاری، تورگان، حمیری، تلنبو و کابلی با مجموع حدود ۱۵ هزار نفر قرار دارند.
در مقابل، حدود ۱۱۰ هزار نفر دیگر از جمعیت جزیره، شامل پنج شهر و ۵۵ روستا، زیر پوشش شرکت آب و فاضلاب هرمزگان قرار دارند و آب تولیدی آبشیرینکنها به طور میانگین هر ۶۰ تا ۹۰ روز یکبار از طریق شبکه لولهکشی در اختیار آنان قرار میگیرد؛ شرایطی که موجب شده بسیاری از روستاها همچنان برای تأمین آب آشامیدنی به روشهای جایگزین متکی باشند.
۴۰۰ تا ۵۰۰ برکه همچنان قابلیت بهرهبرداری دارند
در چنین شرایطی، توجه دوباره به برکههای باران، که قرنها منبع اصلی ذخیره آب شیرین در جنوب ایران بودهاند، اهمیت بیشتری یافته است، مطالعات انجامشده در قشم نشان میدهد حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ برکه باران در محدوده نزدیک به ۷۰ شهر و روستای جزیره و حاشیه راههای ارتباطی همچنان قابلیت بهرهبرداری دارند.
بررسیهای میدانی از سال ۱۴۰۱ نیز نشان داده است که برخلاف تصور رایج، این سازهها هنوز از چرخه زندگی مردم خارج نشدهاند، در برخی روستاها آب با تانکر از برکه برداشت میشود، در تعدادی از نقاط از طریق لولهکشی کوتاه به شیرهای برداشت یا آبسردکنهای عمومی منتقل میشود و در برخی مناطق نیز مردم همچنان به شیوه سنتی آب مورد نیاز خود را از برکهها تأمین میکنند.
همین واقعیت، ایده با زندهسازی برکهها و استفاده از فناوریهای نوین برای ارتقای کیفیت آب را شکل داد.
گربدان؛ نخستین تجربه باززندهسازی برکهها
نتیجه این مطالعات، اجرای طرح پایلوت بازززندهسازی برکه باران در روستای گربدان بود؛ طرحی که در قالب برنامه «خیرآب» شرکت آب، برق و تأسیسات سازمان منطقه آزاد قشم اجرا شد. هدف این طرح تنها مرمت یک برکه تاریخی نبود، بلکه ایجاد الگویی بود که بتواند با مشارکت خیرین، شرکتهای دانشبنیان، دستگاههای اجرایی، دهیاری، شورای اسلامی و مردم محلی، از ظرفیت برکههای تاریخی برای تأمین آب آشامیدنی سالم استفاده کند.
در این الگو، بازسازی سازه تاریخی با طراحی معماری متناسب، پیشبینی استفاده از سامانههای تصفیه آب و ساماندهی فضای پیرامونی برکه، در کنار یکدیگر قرار گرفته است تا برکه علاوه بر حفظ کارکرد سنتی خود، بتواند پاسخگوی نیازهای امروز روستا نیز باشد.
«خیرآب»؛ فراتر از یک پروژه عمرانی
رئیس هیأتمدیره و مدیرعامل شرکت آب، برق و تأسیسات سازمان منطقه آزاد قشم در باره هدف طرح «خیرآب» اظهار کرد: هدف این طرح ایجاد الگویی برای استفاده همزمان از ظرفیت خیرین، فناوریهای نوین و مشارکت مردم در حل مسئله آب است.
شهرام داوری با تاکید بر لزوم بهرهگیری از فناوریهای نوین در چرخه تأمین آب سالم خاطرنشان کرد: توسعه زیرساختهای نوین آبرسانی همچنان ضرورتی اجتنابناپذیر است، اما در کنار آن نباید ظرفیتهای تاریخی و بومی مانند برکههای باران را نادیده گرفت؛ زیرا این سازهها در صورت بهرهگیری از فناوریهای نوین، میتوانند دوباره در چرخه تأمین آب سالم قرار گیرند.
از مشاهده میدانی تا شکلگیری یک راهکار
ایده باززندهسازی برکههای باران، پیش از آغاز عملیات عمرانی و از دل مطالعات میدانی شکل گرفت، بررسیهای انجامشده از سال ۱۴۰۱ نشان داد برخلاف تصور عمومی، برکهها در بسیاری از روستاهای قشم همچنان بخشی از چرخه تأمین آب هستند.
در برخی مناطق آب برکه با تانکر برداشت میشود و در تعدادی از روستاها از طریق لولهکشی کوتاه به شیرهای برداشت یا آبسردکنهای عمومی میرسد و در برخی نقاط نیز مردم همچنان به شیوه سنتی از این منابع استفاده میکنند.
همین مشاهدات، این پرسش را پیش روی گروه مطالعاتی تحقیق و توسعه فناورانه شرکت آب، برق و تأسیسات منطقه آزاد قشم قرار داد که آیا به جای کنار گذاشتن این سازههای تاریخی، نمیتوان آنها را با فناوریهای نوین تصفیه آب و مدیریت علمی دوباره وارد چرخه تأمین آب آشامیدنی کرد؟
ظرفیتی که سالها کمتر دیده شد
مدیر پروژه «خیرآب» و مشاور تحقیق و توسعه فناورانه شرکت آب، برق و تأسیسات منطقه آزاد قشم، تصریح کرد: نتیجه چهار سال مطالعه و پژوهش میدانی نشان داد برکههای باران هنوز یکی از ظرفیتهای مهم مدیریت منابع آب در جزیره هستند.
مهدی دهدار بیان کرد: برآوردهای اولیه نشان میدهد حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ برکه در محدوده نزدیک به ۷۰ شهر و روستای قشم همچنان قابلیت بهرهبرداری دارند و در صورت بازسازی و تجهیز به سامانههای تصفیه آب، میتوانند بخشی از نیاز آب آشامیدنی روستاها را تأمین کنند.
به گفته وی، این ظرفیت تنها به قشم محدود نیست و در بخشهایی از هرمزگان، جنوب فارس و بوشهر نیز برکههای باران همچنان بخشی از منابع تأمین آب مردم به شمار میروند؛ موضوعی که میتواند تجربه گربدان را به الگویی قابل تعمیم برای مناطق جنوبی کشور تبدیل کند.
نوآوری اجتماعی در کنار فناوری
به اعتقاد مجریان طرح، حل مسئله آب تنها با توسعه زیرساختهای جدید امکانپذیر نیست و باید از ظرفیتهای بومی نیز بهره گرفت. دهدار تشریح کرد: آنچه در گربدان اجرا شده، بیش از آنکه یک پروژه عمرانی باشد، نمونهای از نوآوری اجتماعی است؛ مدلی که در آن مردم، خیرین، دهیاری، شورای اسلامی، پژوهشگران، شرکتهای دانشبنیان و دستگاههای اجرایی، هر یک بخشی از مسئولیت را بر عهده دارند.
وی عوامل اصلی پایداری چنین طرحهایی را مشارکت مردمی دانست و گفت: مشارکت جامعه محلی از مرحله شناسایی مسئله تا اجرا و نگهداری پروژه، بسیار مهم است؛ زیرا تجربه نشان داده زیرساختهایی که مردم خود را در آنها سهیم بدانند، دوام بیشتری خواهند داشت.
برکه؛ فقط یک مخزن آب نیست
پژوهشهای مردمشناسی نیز نشان میدهد برکههای باران تنها سازههایی برای ذخیره آب نیستند، بلکه بخشی از میراث فرهنگی جنوب ایران محسوب میشوند. عبدالرضا دشتیزاده، پژوهشگر مردمشناسی و نویسنده کتاب میراث آب جزیره قشم، با استدلال به تحقیقات خود در این زمینه اشاره کرد: این سازهها حاصل قرنها تجربه مردم جنوب در سازگاری با اقلیم خشک هستند و علاوه بر تأمین آب، سنتهای همیاری، وقف و مشارکت اجتماعی را نیز در خود حفظ کردهاند.
وی افزود، هر برنامهای برای احیای برکهها زمانی موفق خواهد بود که علاوه بر جنبههای فنی، به جایگاه اجتماعی و فرهنگی آنها نیز توجه شود؛ زیرا در این صورت مردم حفاظت و نگهداری از برکه را بخشی از مسئولیت خود میدانند.
دشتیزاده ادامه داد، مطالعات مردمشناسی یکی از پایههای طراحی این طرح بوده و تلاش شده است از مرحله ایده تا اجرا، جامعه محلی در کنار متخصصان و خیرین حضور داشته باشد.
پلی میان میراث و فناوری
آنچه در گربدان تجربه شده، تنها بازسازی یک برکه تاریخی نیست؛ بلکه تلاشی برای پیوند میان دانش بومی و فناوری روز است، در این طرح، برکه به عنوان یک سازه تاریخی حفظ شده و در کنار آن، استفاده از فناوریهای نوین تصفیه آب، ساماندهی فضای پیرامونی و مشارکت جامعه محلی، در قالب یک الگوی واحد دنبال شده است؛ الگویی که مجریان آن معتقدند میتواند تابآوری روستاها را در برابر تنش آبی افزایش دهد. در کنار مطالعات فنی و مردمشناسی، طراحی معماری نیز بخشی از طرح باززندهسازی برکه گربدان بود.
بهار صیرفی، معمار و ایدهپرداز پروژه، بیان داشت: در باززندهسازی برکه گربدان، ضمن حفظ معماری بومی، فضای برداشت آب و محوطه پیرامونی نیز ساماندهی شد تا برکه علاوه بر کارکرد تأمین آب، جایگاه اجتماعی خود را در روستا بازیابد.
تجربهای که با مشارکت مردم شکل گرفت
اجرای این پروژه از دهم بهمن ۱۴۰۴ آغاز شد و پس از ۱۳۰ روز، در خرداد ۱۴۰۵ به پایان رسید، احمد زارعی، دهیار گربدان، با اشاره به مشارکت گروههای مختلف در این طرح اظهار داشت: اجرای این طرح تنها یک عملیات عمرانی نبود و در تمام مراحل، اهالی روستا، اعضای شورای اسلامی، دهیاری، خیرین، استادکاران و عوامل اجرایی در کنار یکدیگر قرار گرفتند.
وی همزمانی اجرای پروژه با شرایط خاص منطقه و ادامه کار بدون توقف در آن را از خصوصیات ویژه این طرح برشمرد و گفت، تداوم اجرای طرح در شرایط خاص جنگی منطقه نشان داد، سرمایه اجتماعی و همراهی مردم میتواند در پیشبرد طرحهای توسعهای نقشی تعیینکننده داشته باشد.
قابلیت تعمیم تجربه گربدان به دیگر روستاها
مجریان طرح معتقدند: تجربه گربدان پایان یک پروژه نیست، بلکه آغاز مسیری است که در صورت تأمین منابع مالی و مشارکت نهادهای مختلف، قابلیت اجرا در دیگر روستاهای قشم را نیز دارد. مطالعات انجامشده نشان میدهد صدها برکه تاریخی در جزیره همچنان قابلیت بازسازی دارند و با تجهیز آنها به سامانههای تصفیه آب، میتوان بخشی از نیاز روستاها به آب آشامیدنی سالم را از طریق منابع محلی تأمین کرد؛ اقدامی که علاوه بر حفظ میراث ارزشمند جنوب، تابآوری روستاها را نیز در برابر تنش آبی افزایش میدهد.
فرصتی برای مسئولیت اجتماعی خیرین
کارشناسان حوزه آب معتقدند توسعه زیرساختهای بزرگ آبرسانی همچنان ضرورتی اجتنابناپذیر است، اما در کنار آن، استفاده از ظرفیتهایی که با هزینه کمتر و مشارکت جامعه محلی قابل اجرا هستند، میتواند بخشی از مشکلات روستاهای کمبرخوردار را کاهش دهد.
از این منظر، بازسازی برکههای تاریخی و تجهیز آنها به سامانههای تصفیه آب، فرصتی برای مشارکت خیرین، بنگاههای اقتصادی و شرکتهای دارای مسئولیت اجتماعی است؛ مشارکتی که هم به حفظ میراث تاریخی جنوب ایران کمک میکند و هم میتواند دسترسی روستاییان به آب سالم را بهبود بخشد.
به گزارش ایرنا، تجربه گربدان نشان میدهد برکههای باران، با وجود قدمت چندصد ساله، همچنان میتوانند در کنار زیرساختهای نوین بخشی از نیاز روستاهای قشم به آب آشامیدنی را تأمین کنند، هم اکنون صدها برکه در نقاط مختلف جزیره چشمانتظار باززندهسازی هستند؛ ظرفیتی که توسعه آن، بیش از هر چیز، به همافزایی دستگاههای اجرایی، مشارکت خیرین و مسئولیت اجتماعی بنگاههای اقتصادی وابسته است.
برکههای باران میتوانند بار دیگر، همانند گذشته، بخشی از امنیت آبی جزیره را تأمین کنند؛ این بار نه تنها با اتکا به میراث نیاکان، بلکه با بهرهگیری از فناوریهای نوین برای تأمین آب آشامیدنی سالم.
- مریم فراهانی
- کد خبر 18228
- بدون نظر
- پرینت
